Bảng điểm cuối kỳ thấp hơn hẳn kỳ trước. Phản ứng đầu tiên của phần lớn phụ huynh là lo lắng, rồi tới trách móc hoặc siết chặt.
Nhưng điểm số chỉ là một tín hiệu. Điều đáng làm trước tiên là đọc xem nó báo điều gì.
Phân biệt các dạng sa sút
Sa sút toàn diện, đột ngột. Mọi môn cùng giảm trong một thời gian ngắn. Điều này thường không phải vấn đề học tập mà là dấu hiệu của điều gì đó đang xảy ra — về sức khoẻ, về tâm lý, về quan hệ, hoặc về hoàn cảnh gia đình.
Sa sút ở một môn. Thường liên quan tới lỗ hổng kiến thức trong môn đó, hoặc tới quan hệ với giáo viên bộ môn, hoặc tới việc con thấy môn đó vô nghĩa.
Sa sút dần qua nhiều kỳ. Đây là dạng đáng lo nhất vì nó cho thấy một vấn đề tích luỹ — thường là lỗ hổng kiến thức ngày càng lớn hoặc động lực giảm dần.
Sa sút sau khi chuyển cấp hoặc chuyển trường. Thường là giai đoạn thích nghi và sẽ cải thiện, nhưng cần theo dõi.
Điểm giảm nhưng con vẫn nỗ lực. Có thể do nội dung khó lên, do cách đánh giá thay đổi, hoặc do con đang học sai phương pháp.
Việc phân biệt này quyết định cách xử lý — và nó đòi hỏi nhìn vào chi tiết, không chỉ nhìn con số tổng.
Bước một: giữ bình tĩnh
Điều này nghe sáo nhưng có lý do thực tế: phản ứng mạnh của cha mẹ làm con đóng lại, và khi đó bạn mất luôn nguồn thông tin quan trọng nhất.
- Đừng nói chuyện ngay lúc vừa thấy bảng điểm.
- Cho mình một hôm để bình tĩnh.
- Nhớ rằng con thường đã biết và đã lo trước bạn.
Bước hai: tìm hiểu
Hỏi con trước. Cách hỏi quan trọng:
- Hỏi con nghĩ vì sao, thay vì hỏi tại sao con để điểm tệ thế này.
- Hỏi môn nào con thấy khó nhất và khó ở phần nào.
- Hỏi con có gì đang khiến con khó tập trung không.
- Nghe và không cắt ngang.
Xem chi tiết, không chỉ điểm tổng. Bài kiểm tra nào thấp, sai ở dạng bài nào, có phải sai vì không hiểu hay vì cẩu thả.
Trao đổi với giáo viên. Hỏi cụ thể con hụt ở đâu và cô thấy nguyên nhân là gì.
Kiểm tra các yếu tố ngoài học tập:
- Con ngủ đủ không?
- Có vấn đề gì ở trường không?
- Sức khoẻ thế nào — mắt, tai, sức khoẻ chung?
- Gần đây gia đình có thay đổi gì không?
- Con dành bao nhiêu thời gian cho điện thoại?
Bước ba: xử lý theo nguyên nhân
Nếu là lỗ hổng kiến thức: xác định chỗ bắt đầu hụt và quay lại đó. Đây là việc mất thời gian nhưng là cách duy nhất hiệu quả — học thêm nội dung hiện tại khi chưa có nền không giải quyết được gì.
Nếu là phương pháp học: nhiều học sinh học chăm nhưng học sai cách — đọc lại nhiều lần thay vì tự kiểm tra, học dồn thay vì học đều. Đây là kỹ năng dạy được.
Nếu là vấn đề sức khoẻ: xử lý sức khoẻ trước.
Nếu là vấn đề tâm lý hoặc quan hệ: đây là ưu tiên cao hơn việc học, và có thể cần hỗ trợ chuyên môn.
Nếu là quá tải: giảm bớt. Nhiều học sinh sa sút vì lịch quá dày chứ không phải vì thiếu học.
Về việc học thêm
Đây là phản ứng phổ biến nhất và cần cân nhắc:
Học thêm có ích khi: có lỗ hổng cụ thể cần lấp, người dạy biết bắt đầu từ đâu, và con còn năng lượng để tiếp thu.
Học thêm không giải quyết được khi: nguyên nhân là tâm lý, sức khoẻ, hoặc mất động lực. Trong những trường hợp này, thêm giờ học làm tình hình xấu hơn.
Câu hỏi nên đặt trước khi đăng ký: vấn đề của con là gì, và việc này có giải quyết đúng vấn đề đó không?
Điều nên tránh
- Trách móc và so sánh. Không dạy được gì và làm giảm động lực còn lại.
- Cắt hết hoạt động ngoài học. Thể thao và sở thích là thứ giữ con cân bằng; cắt chúng thường làm mọi thứ tệ hơn.
- Kiểm soát từng phút học. Tạo đối kháng và không xây được khả năng tự học.
- Phạt bằng cách lấy đi những gì con thích.
- Đặt mục tiêu quá cao ngay — cần mục tiêu con với tới được để lấy lại niềm tin.
- Nói về chuyện này trước mặt người khác.
Xây lại từ mục tiêu nhỏ
Cách hiệu quả thường là:
- Chọn một môn — môn con có cơ hội cải thiện nhất, không nhất thiết môn tệ nhất.
- Đặt mục tiêu cụ thể và vừa sức cho kỳ tới.
- Xác định việc cần làm hằng tuần, đủ nhỏ để làm được.
- Theo dõi việc làm, không chỉ theo dõi điểm.
- Ghi nhận khi con làm được, kể cả khi điểm chưa lên ngay.
Một thành công nhỏ khôi phục niềm tin, và niềm tin là thứ dẫn tới các cải thiện tiếp theo.
Về việc chấp nhận
Một điều cần nói thẳng: không phải mọi trẻ đều học tốt mọi môn, và điều đó bình thường.
Nếu con đã nỗ lực thật mà một môn vẫn ở mức trung bình, việc đầu tư thêm nhiều nguồn lực vào môn đó có thể không phải lựa chọn tốt nhất — so với việc phát triển những mảng con mạnh.
Điều này không phải buông xuôi. Nó là phân bổ nguồn lực hợp lý cho một đứa trẻ cụ thể.
Một điều đáng nhớ
Điểm số là kết quả của nhiều yếu tố — kiến thức nền, sức khoẻ, tâm lý, quan hệ, phương pháp, và cả may mắn trong một bài kiểm tra.
Xử lý bằng cách tác động vào điểm số là xử lý ở đầu ra. Xử lý bằng cách tìm ra yếu tố nào đang có vấn đề mới là xử lý ở đúng chỗ — chậm hơn, nhưng đó là cách duy nhất có tác dụng lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Có những dạng sa sút nào?
Sa sút toàn diện đột ngột thường báo hiệu vấn đề ngoài học tập; sa sút một môn thường do lỗ hổng hoặc quan hệ với giáo viên; sa sút dần qua nhiều kỳ là dạng đáng lo nhất.
Vì sao không nên phản ứng ngay khi thấy bảng điểm?
Vì phản ứng mạnh của cha mẹ làm con đóng lại, và khi đó bạn mất luôn nguồn thông tin quan trọng nhất. Con thường đã biết và đã lo trước bạn.
Khi nào học thêm không giải quyết được?
Khi nguyên nhân là tâm lý, sức khoẻ hoặc mất động lực. Trong những trường hợp này, thêm giờ học làm tình hình xấu hơn.
Xây lại từ đâu?
Chọn một môn có cơ hội cải thiện nhất, đặt mục tiêu vừa sức, xác định việc làm hằng tuần đủ nhỏ, và theo dõi việc làm chứ không chỉ theo dõi điểm.
Có nên chấp nhận con học trung bình ở một môn không?
Nếu con đã nỗ lực thật, việc phát triển những mảng con mạnh có thể hợp lý hơn là dồn thêm nguồn lực vào môn đó. Đây là phân bổ hợp lý, không phải buông xuôi.
