Với nhiều gia đình, câu hỏi sau lớp mười hai chỉ có một dạng: con vào trường nào. Điều đó bỏ qua một thực tế là đại học không phù hợp với mọi người ở mọi thời điểm.
Bài này liệt kê các hướng khác — không phải để khuyên chọn hướng nào, mà để việc quyết định dựa trên đủ thông tin.
Các hướng chính
Cao đẳng. Thời gian đào tạo ngắn hơn đại học, thiên về thực hành. Nhiều ngành có tỉ lệ có việc làm tốt. Có thể học liên thông lên đại học sau này.
Trung cấp và trường nghề. Đào tạo kỹ năng cụ thể trong thời gian ngắn. Phù hợp với người muốn đi làm sớm hoặc học một nghề rõ ràng.
Học nghề trực tiếp tại nơi làm việc. Vào làm và học trong lúc làm. Không tốn học phí, có thu nhập, nhưng chất lượng phụ thuộc vào nơi bạn vào.
Đi làm rồi học sau. Một hoặc hai năm đi làm giúp nhiều người hiểu rõ mình muốn gì trước khi quyết định học ngành nào. Đại học có thể học ở tuổi hai mươi hai chứ không nhất thiết mười tám.
Chương trình đào tạo doanh nghiệp. Một số ngành có chương trình tuyển và đào tạo người mới, cấp chứng chỉ nghề nghiệp.
Du học nghề. Có ở một số nước với các ngành cụ thể. Cần tìm hiểu kỹ về điều kiện, chi phí thực tế và triển vọng.
Học trực tuyến kết hợp đi làm. Ngày càng nhiều chương trình và chứng chỉ nghề nghiệp có thể học từ xa.
Khởi nghiệp hoặc làm tự do. Khả thi trong một số lĩnh vực nhưng rủi ro cao ở tuổi này khi chưa có kinh nghiệm và mạng lưới.
Khi nào nên cân nhắc hướng khác
Vài tình huống mà việc dừng lại suy nghĩ là hợp lý:
- Con không biết mình muốn học gì. Vào đại học vì không biết làm gì khác thường dẫn tới bỏ giữa chừng hoặc học xong không dùng.
- Con có định hướng nghề rõ ràng mà nghề đó không đòi hỏi bằng đại học.
- Con học tốt hơn qua thực hành hơn là qua lý thuyết.
- Điều kiện gia đình khiến việc học dài hạn khó khăn — và cần nói rõ là có nhiều con đường quay lại sau.
- Con đã kiệt sức sau nhiều năm học căng thẳng.
Cách đánh giá một lựa chọn
Với bất kỳ hướng nào, nên tìm hiểu:
- Người học xong làm gì — hỏi người đã đi con đường đó, không chỉ đọc quảng cáo.
- Chương trình học cụ thể gồm những gì.
- Tỉ lệ thực hành.
- Bằng cấp được công nhận thế nào và có học tiếp lên được không.
- Cơ sở vật chất — với các ngành thực hành, đây là yếu tố quyết định.
- Chi phí đầy đủ, gồm cả các khoản ngoài học phí.
- Có thể chuyển hướng sau không — con đường nào cũng nên có lối ra.
Dấu hiệu cần thận trọng: cam kết việc làm chắc chắn, thúc ép ghi danh gấp, không cho xem cơ sở, không rõ về bằng cấp được cấp.
Vai trò của gia đình
Đây là phần nhạy cảm nhất.
Điều nên làm:
- Cung cấp thông tin về mọi hướng, không chỉ hướng bạn muốn.
- Hỏi con muốn gì và lắng nghe thật.
- Tạo cơ hội trải nghiệm — cho con đi thăm nơi làm việc thật, nói chuyện với người trong nghề.
- Nói rõ điều kiện thực tế của gia đình một cách bình tĩnh.
- Cho con biết mọi quyết định đều có thể điều chỉnh — đây là điều giảm áp lực nhiều nhất.
Điều nên tránh:
- So sánh con với con nhà khác. Đây là thói quen làm hỏng quan hệ và làm giảm động lực.
- Đặt kỳ vọng của mình lên con — nhất là kỳ vọng bù đắp cho điều bản thân chưa làm được.
- Coi việc không vào đại học là thất bại. Thái độ này con cảm nhận được dù bạn không nói ra.
- Quyết định thay con rồi để con gánh hậu quả.
- Đánh giá các nghề theo thứ bậc.
Nếu con muốn nghỉ một năm
Việc này ngày càng phổ biến và có thể hợp lý — với điều kiện có kế hoạch:
- Cần có nội dung cụ thể — đi làm, học một kỹ năng, tham gia hoạt động. Một năm trống hoàn toàn thường không giúp gì.
- Đặt mốc đánh giá lại.
- Giữ liên hệ với việc học để không mất thói quen.
- Hiểu rằng đây không phải thất bại mà là một quyết định.
Về việc thay đổi hướng sau này
Điều quan trọng cần nói với con:
- Học nghề rồi học liên thông lên được.
- Đi làm rồi học đại học được.
- Học một ngành rồi chuyển sang ngành khác được.
- Nhiều người thay đổi nghề nghiệp vài lần trong đời.
Quyết định ở tuổi mười tám không phải quyết định cả đời. Hiểu điều này giảm áp lực rất nhiều — cho cả con lẫn cha mẹ.
Một điều đáng nhớ
Câu hỏi hữu ích không phải con nên vào đại học hay không, mà là: con cần gì để đi được xa nhất theo hướng phù hợp với con?
Với một số người đó là đại học. Với người khác đó là một nghề học được nhanh và làm được tốt. Cả hai đều là câu trả lời đúng — miễn là nó dựa trên hiểu biết về đứa trẻ cụ thể của bạn, không dựa trên kỳ vọng chung của xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Có những hướng nào sau phổ thông ngoài đại học?
Cao đẳng, trung cấp và trường nghề, học nghề tại nơi làm việc, đi làm rồi học sau, chương trình đào tạo doanh nghiệp, du học nghề, và học trực tuyến kết hợp đi làm.
Khi nào nên cân nhắc hướng khác?
Khi con không biết mình muốn học gì, khi con có định hướng nghề không cần bằng đại học, khi con học tốt hơn qua thực hành, hoặc khi con đã kiệt sức.
Đánh giá một lựa chọn thế nào?
Hỏi người đã đi con đường đó chứ không chỉ đọc quảng cáo, xem chương trình cụ thể và tỉ lệ thực hành, kiểm tra bằng cấp được công nhận và khả năng học tiếp.
Gia đình nên tránh điều gì?
So sánh con với con nhà khác, đặt kỳ vọng của mình lên con, coi việc không vào đại học là thất bại, và quyết định thay con rồi để con gánh hậu quả.
Quyết định ở tuổi mười tám có phải là mãi mãi không?
Không. Học nghề rồi liên thông được, đi làm rồi học đại học được, và nhiều người thay đổi nghề nghiệp vài lần trong đời.
